मत्ति 27
27
यहुदान् फोःन्छिङ् सिःॽ
(मर्कु १५:१; लुका २३:१-२; युहु १८:२८-३२)
1कुनाम्दाःप्मा खाओःत्ते़र पत्छे़ल्ले़सा तुम्निङ्वाॽफुसाम्बाहाॽ नु यहुदि तुम्लाम्लोबाहाॽरे़ आक्खेलॽरिक् ये़सुरे़ सिमे़ल्ले़न् खुम्दिङ् खोसुर याःम्माबे फाॽआङ् निङ्सेक् मे़जोगुरो॥ 2हे़क्क्याङ् खे़ङ्हाॽरे़ ये़सुन् इमे़घेःक्खु हे़क्क्याङ् रोमि सुहाङ्गे़म्बा पिलातसरो मे़देॽरुरो॥
3हे़क्क्याङ् खुने़ॽ इङ्गे़ले़क्पा यहुदाःल्ले़ ये़सुन् सिमे़ल्ले़न् खुम्दिङ् मे़बिरु के़लॽबा पाःन्निन् निसुआङ् साॽरिक् कुनिङ्वाॽ लोरे़, खे़ल्ले़चोगुल्ले़ खे़न् सुम्बोङ् युप्पा याङ्ङिन् तेॽरुआङ् तुम्निङ्वाॽफुसाम्बाहाॽ नु यहुदि तुम्लाम्लोबाहाॽ अक्खे मे़त्तुसिर नुःक्तु पिरुसि, 4“इङ्गाॽग लायो चोगुङ्ङाङ् वाॽआरो, थेआङ्भे़ल्ले़ आप्फाल्ले़आङ् फे़न् याःम्बक् मे़न्जोःक्के के़वाॽबा मनान् इङ्ले़क्तुङ्लो॥”
हे़क्केःल्ले़ खे़ङ्हाॽरे़ नोगप् मे़बिरु, “आनिगे थेआङ् चोगुम्बे़बा होप्लो॥ खे़ङ्ग खे़ने़ॽ आबाङे के़जोगुबारो॥”
5खे़न् खे़प्सुआङ् यहुदाःल्ले़ खे़न् युप्पा याङ्ङिन् माङ्हिम्मो लाप्फुसुध, हे़क्क्याङ् लःन्दे़ पेआङ् आबाङे फोःन्छिङ् स्ये़रो॥
6तुम् निङ्वाॽफुसाम्बाहाॽरे़ खे़न् युप्पा याङ्ङिन् मे़घप्सुआङ् मे़बाःत्तु, “कङ्ग मना से़त्छे़ पिमनाबा याङ्लो, हे़क्केःल्ले़ माङ्हिम् याङ्भुङ्माओ केःप्मा साम्योथिम्मिल्ले़ आम्बिने़न्लो॥” 7हे़क्केःल्ले़ खे़ङ्हाॽरे़ कोःम्भलेरे़ कुइक्ताप्पिन् ताक्कन्निबाहाॽ मे़सिःल्ले़ लुप्मासि फाॽआङ् इङ्मा निःन्धो मे़जोगु॥ 8खे़ल्ले़चोगुल्ले़ आइन् थारिक्साङ् खे़न् इक्ताप्पिन् माक्खिॽरे़ इङ्मनाबा इक्ताप् लॽरिक् मे़मे़त्तुरो॥ 9कङ्ग माङ्निङ्वाॽपान् के़बाःप्पा यर्मियाःल्ले़ अक्खेलॽरिक् पाःत्तुबान् के़रे़बारो—
“इस्राइलिहाॽरे़ मे़हे़न्दुबा कुमे़ल्लुङ् सुम्बोङ् युप्पायाङ् मे़दाःक्तुरो,
10हे़क्क्याङ् दाङ्बे़ल्ले़ ओःन्धाक्ताङ्बा कुइसिक् खे़ङ्हाॽरे़ कोःम्भलेरे़ कुइक्ताप्पिन् मे़इङुरो॥”#यर्मि ३२:६-१५; जक ११:१२-१३
ये़सुन् पिलातसरे़ कुदगि
(मर्कु १५:२-५; लुका २३:३-५; युहु १८:३३-३८)
11आल्ल ये़सुन् रोमि सुहाङ्गे़म्बा पिलातसरे़ कुदगि ये़बे़ल्ले़ सुहाङ्गे़म्बे़ल्ले़ खुने़ॽ सेःन्दोसु, “से़क्खा खे़ने़ॽ यहुदि हाङ्ने़बि?”
ये़सुरे़ नोगप् पिरु, “खे़ङ्ग खे़ने़ॽए के़बाःत्तुर के़बत्लो॥”
12कर ये़सुरे़ कुदक्ले़ङ्वाओ तुम्निङ्वाॽफुसाम्बाहाॽ नु यहुदि तुम्लाम्लोबाहाॽरे़ आप्तिक् मे़गुःत्तुल्ले़ खुने़ॽ मे़म्बाःत्ते ये़बे़रो॥ 13हे़क्केःल्ले़ पिलातसरे़ सेःन्दोसु, “खे़ने़ॽ के़दक्ले़ङ्वाओ के़म्गुःत्ते़बा आप्तिक्किन् के़ङ्घे़प्सुन्बि?” 14कर ये़सुन् पाःन्धिक्काङ् मे़म्बाःत्ते ये़बे़, हे़क्केःल्ले़ सुहाङ्गे़म्बाल्ले़ साॽरिक् कुनिङ्वाॽ मये़रो॥
15आल्ल यहुदि चोःक्युम्भो तङ्नाम्मो लत्छा साक्पा के़धाबा मनान् मनाहाॽरे़ ले़रे़ आबिरे़ॽ फाॽआङ् पेलि मे़भाक्तुल्ले़ सुहाङ्गे़म्बाल्ले़ ले़प्मा थिम् कत्तुरो॥ 16खे़न् ये़म्मो बरब्बास मे़प्मनाबा के़इङ्बा कुॽइगे़भे़ॽबान् पुङ्लाहिम्मो साक्ते़आङ् वये़॥ 17खे़ल्ले़चोगुल्ले़ मनाहाॽ मे़जुप्से़आङ् मे़वये़ल्ले़ पिलातसरे़ खे़ङ्हाॽ सेःन्दोसुसि, “आत्तिन् ले़रुङ् पिनिङ् फाॽआङ् निङ्वाॽ के़इःत्तुम्माङ् के़वयिॽबे? बरब्बासे़न् बि इ निङ्वाॽफुमाङ्ङिल्ले़ सेःन्दुबा ख्रिस्त मे़प्मनाबा ये़सुन् ले़रुङ् पिनिङ्बाबि?” 18थेआङ्भे़ल्ले़ यहुदि लाम्लोबाहाॽरे़ ये़सुन् नामे़हे़त्तुआङ् खुने़ॽओ हुक्मे़सुप्तुबा पाःन्निन् कुसिङ् निःत्तुआङ् वये़॥
19पिलातसे़न् खासे़न् युक्नाओ युङे़ल्ले़ए मे़ल्लिङ्गे़न् कुमेःत्तिल्ले़ अक्खे पाःत्तुर इङ्घङ् हाक्तु, “खे़न् साम्योबा मनान् थेआङ् मे़मे़त्ते़न्ने़ॽओ, थेआङ्भे़ल्ले़ आन्दे़ से़न्दिक् खे़न् मनाःल्ले़ चोगुल्ले़ साॽरिक् ताप्फे़ःम्बा से़प्माङ् माक्तुङ्लो॥” 20कर तुम्निङ्वाॽफुसाम्बाहाॽ नु यहुदि तुम्लाम्लोबाहाॽरे़ बरब्बासे़न् ले़प्मा पाङ्मा हे़क्क्याङ् ये़सुन् सिमे़ल्ले़न् खुम्दिङ् पिमा पाङ्मा पोङ् लॽरिक् मनाहाॽ मे़हुसुसिरो॥ 21सुहाङ्गे़म्बाल्ले़ खे़ङ्हाॽ सेःन्दोसुसि, “खे़न् ने़प्फुओ आत्तिन् ले़रुङ् पिनिङ् फाॽआङ् खिनिॽ निङ्वाॽ के़जोगुम्माङ् के़वयिॽबे?”
मनाहाॽरे़ मे़मे़त्तु, “बरब्बासे़न् ले़रे़ॽओ॥”
22पिलातसरे़ सेःन्दोसुसि, “हे़क्केने़ फाॽग्र निङ्वाॽफुमाङ्ङिल्ले़ सेःन्दुबा ख्रिस्त मे़प्मनाबा ये़सुन् थे मे़त्तुङ्बाबे?”
खे़ङ्हाॽरे़ नोगप् मे़बिरु, “सिलाम्साक्मा सिङ्सम्दाङ् फोःन्दे़ॽओ!”
23हे़क्केःल्ले़ पिलातसरे़ याम्मो सेःन्दोसुसि, “थेआङ्बे? खे़ल्ले़ थे याःम्बक् फेःन्दुआङ् वाॽबे?”
कर खे़ङ्हाॽ आल्लसाङ् साॽरिक् मे़अःक्ते़, “खे़न् सिलाम्साक्मा सिङ्सम्दाङ् फोःन्दे़ॽओ!”
24आल्ल पिलातसरे़ थेआङ् चोःक्मा सुक्मे़न्दे़प्मनाबा नु याम्मो हयङ्किल्लिङ् के़बोङ्बा निसुआङ् कन् पाःन्नो खुने़ॽ कुहुक् होप् लॽरिक् ओसेःन्धाक्से़ कुहुक्हाॽ वाहप्तुर खे़ङ्हाॽ मे़त्तुसि, “कन् याःम्बक् मे़न्भेःन्ने के़वाॽबा मनाःल्ले़ कुसिमे़न्नो इङ्गाॽ आलक् होप्लो॥ अक्खे के़जोःक्पाहाॽग बा खिनिॽनिङ्लो!” 25हे़क्केःल्ले़ के़रे़क् मनाहाॽरे़ मे़मे़त्तु, “कन् पाःन्निल्ले़न् आप्तिक्किन् आनिगे नु आनिगे मुॽइदाङ्सा सम्दाङ् थाररो!”
26हे़क्क्याङ् पिलातसरे़ बरब्बासे़न् ले़रु पिरुसि, कर ये़सुन् ते़ःम्भुक् याक्मा पाङ्घुसिआङ् सिलाम्साक्मा सिङ्सम्दाङ् फोःम्मा फाॽआङ् रोमि थक्सुबाहाॽ हुक्सुप्तुसिरो॥
27हे़क्क्याङ् सुहाङ्गे़म्बाल्ले़ कुधक्सुबाहाॽरे़ ये़सुन् खुनिॽ तुरायक्को मे़देॽरुआङ् खे़प्मो तुराबा के़रे़क् थक्सुबाहाॽ कुघिरि मे़जुप्से़॥ 28खे़ङ्हाॽरे़ कुदेःत्तिन् मे़भे़न्दु मे़बिरुआङ् परान्ला हाङ्देःत्तिन् मे़जाक्तु॥ 29हे़क्क्याङ् तिङ्ग्रेक्किल्ले़न् तिचः मे़भयुआङ् कुधे़गेःक्पो मे़घुःक्तु॥ हे़क्क्याङ् खे़ङ्हाॽरे़ तक्काःत्तिन् कुजुप्साङ् हुक्को मे़भत्छुआङ् कुदगि थुङ्बोहजॽ मे़युङ्सिङ्ल अक्खेलॽरिक् किनाःन्दि मे़बिरु, “यहुदि हाङ्ङे, तियाहा!” 30खे़ङ्हाॽरे़ खुने़ॽ थ्ये़त् मे़धोःक्तुआङ् तक्काःत्तिल्ले़ कुधे़गेःक्पो ए़त्ले़ङ् मे़घाक्खु॥ 31हे़क्केलॽरिक् खे़ङ्हाॽरे़ ये़सुन् किनाःन्दि मे़बिरु मे़सुरुआङ् खे़न् हाङ्देःत्तिन् मे़भे़न्दुआङ् कुदेःत्तिन् मे़जाक्तु॥ हे़क्क्याङ् खे़न् थक्सुबाहाॽरे़ खुने़ॽ सिलाम्साक्मा सिङ्ङो फोःन्छे़ मे़देॽरुरो॥
सिलाम्साक्मा सिङ्ङो ये़सुन्
(मर्कु १५:२१-३२; लुका २३:२६-४३; युहु १९:१७-२७)
32खे़ङ्हाॽ मे़बेर मे़बत्छे़ल्ले़ साइरेनि ये़क्यक्लाम् के़दाबा सिमोन मे़प्मनाबा मनान् मे़दुमुआङ् ये़सुरे़ कुसिलाम्साक्मा सिङ्ङिन् साक्के़ल्ले़क् पङ्मा मे़बाङ्घु॥ 33खे़ङ्हाॽ गलगथा मे़प्मनाबा कोःक्माओ मे़गे़रे़ (गलगथा फाॽइङ्ग मिक्खोःक्पा पोङ्लो)॥ 34खे़प्मो खे़ङ्हाॽरे़ ये़सुन् के़घिःक्पा सिदाॽ फुप्मनाबा चे़ल्ले़क्सेॽ थिन् मे़धुङ्घु, कर ये़सुरे़ खे़न् साॽरुआङ् थुङ्मा मे़दे़न्दे़न्॥
35खे़ङ्हाॽरे़ खुने़ॽ सिलाम्साक्मा सिङ्सम्दाङ् मे़भोःन्दुआङ् कुदेःत्हाॽ हाःत्छिङ्मा फाॽआङ् तॽयाःन्सोन् मे़गे़सुरो॥ 36खे़ङ्हाॽरे़ खे़प्मो सिलाम्साक्मा सिङ्ङिल्ले़ कुबुङ्मो मे़युङे़र खुने़ॽ मे़गोसुरो॥ 37हे़क्क्याङ् ये़सुरे़ कुधे़गेक् सम्दाङ् कुआप्तिक् सक्किन् मे़घिप्सुआङ् पत्छे़, खे़प्मो “कङ्ग यहुदिहाॽरे़ खुनिॽ हाङ् ये़सुरो” लॽरिक् मे़साप्तुआङ् पत्छे़॥
38खुने़ॽनुए कुभे़न्छाङ् नु कुजुप्साङ्बा सिलाम्साक्मा सिङ्हाॽ सम्दाङ् ने़प्फु फाःन्दाहाॽ थक्सुबाहाॽरे़ मे़भोःन्दुसिरो॥ 39खे़प्मोलाम् लाङ्गे़घेःक्पा मनाहाॽरे़आङ् खुनिॽ थे़गेःक्पे़न् मे़हिक्खुर अक्खेलॽरिक् खुने़ॽ किनाःन्दि मे़बिरु, 40“खे़ने़ॽ माङ्हिम्मिन् के़यःबाआङ् सुम्ये़न्नो के़जोःक्पे, खे़ने़ॽ निङ्वाॽफुसाने़ फाॽग्र सिलाम्साक्मा सिङ्ङोलाम् यो थ्ये़ॽआङ् आबाङे ताङ्से़ःप्सिङ्ङे़ॽओ॥”
41हे़क्केलॽरिक्के तुम्निङ्वाॽफुसाम्बाहाॽ नु साम्योथिम्साम्बाहाॽ हे़क्क्याङ् यहुदि तुम्लाम्लोबाहाॽरे़आङ् खुने़ॽ किनाःन्दि मे़बिरु॥ 42खे़ङ्हाॽरे़ मे़बाःत्तु, “खे़ल्ले़ग वेॽहाॽ ताङ्से़ःप्तुसि, कर आबाङे ताङ्से़ःप्सिङ्मा मे़सुक्ते़न्लो॥ खुने़ॽग इस्राइलसमा हाङ्मु! हाराॽ खुने़ॽ सिलाम्साक्मा सिङ्ङोलाम् यो थार, हे़क्क्याङ् आनिगे खुने़ॽ नसान् चोगुम्बे़ॽरो॥ 43खे़ल्ले़ निङ्वाॽफुमाङ्ङिन् नसान् चोगुॽ॥ हाराॽ निङ्वाॽफुमाङ्ङिल्ले़ निङ्वाॽ चोगुॽने़ फाॽग्र खे़न् खे़प्मोलाम् आल्लो से़ःप्तुररो, थेआङ्भे़ल्ले़ खे़ल्ले़ग इङ्गाॽ निङ्वाॽफुसाआ लॽरिक् पाःत्तुआङ् वये़रो॥” 44बा हे़क्केलॽरिक्के खुने़ॽनु सिलाम्साक्मा सिङ्ङो मे़भोःन्दुसिबा फाःन्दाहाॽरे़आङ् खुने़ॽ किनाःन्दि पिरे़त्छुरो॥
ये़सुरे़ कुसक्मा पेक्
(मर्कु १५:३३-४१; लुका २३:४४-४९; युहु १९:२८-३०)
45हे़क्क्याङ् ले़न्दिक् कुमुक् थिक्-ने़त्ताङ्धो कुमुक् सुम्सि थारिक् खादाम्माल्ले़ खे़न् लाजेॽइन् सिदे़प् ते़प्तुरो॥ 46कुमुक् सुम्सि मुक्ते़र पत्छे़ल्ले़ ये़सुन् अक्खेलॽरिक् यम्बा इक्लाओ अःक्ते़, “एलि, एलि लामा सबखथानि?”#निङ् सुम् २२:१ (खे़न् फाॽइङ्ग “आनिङ्वाॽफुमाङ्ङे, आनिङ्वाॽफुमाङ्ङे, थेआङ् के़ले़राङ् के़देसाङ्बे?” पोङ्लो॥)
47खे़प्मो के़ये़प्पा कुभारे़ खे़न् मे़घे़प्सुआङ् अक्खे मे़बाःत्तु, “खे़ल्ले़ माङ्निङ्वाॽपान् के़बाःप्पा एलियान् उःत्तुर पत्लो॥” 48खे़ङ्हाॽओ लत्छा मनाधिक् खिमो लोःक्ते़र पेआङ् खिगाक्माःन् के़सुःप्पा चे़ल्ले़क्सेॽ थिओ निःप्सु हे़क्क्याङ् तक्काःत्तिल्ले़ कुसम्मो फत्छु हे़क्क्याङ् ये़सुरे़ पिःत्तु थुङुर फाॽआङ् कुमुराओ थुप्तु पिरुरो॥ 49कुभारे़ मे़बाःत्तु, “सप्फारो, एलियान् साङ्ग्राम्पेदाङ्लाम् युःआङ् खे़न् ताङ्से़ःप्तुॽबि मेःम्बि ओमे़त्तुम्लो॥”
50हे़क्क्याङ् ये़सुन् याम्मो यम्बा इक्लाओ अःक्ते़, हे़क्क्याङ् कुसक्मा पेआङ् स्ये़रो॥
51बा खे़न् ये़म्मो माङ्हिम्मोबा फोःन्दान् थोलाम् यो कुबुङ्मो थारिक् खे़ल्ले़क् ते़ःक्खे़॥ इक्सादिङ् खाम्बेःक्मान् साॽरिक् थुरुप्लुप् यक्खे़, पयम् लुङ्हाॽ पःक्खे़, 52इःप्पुङ्हाॽ मे़हरे़आङ् उन्छेःन् के़सिबाआङ् के़वाॽबा यरिक् निङ्वाॽफुमाङ्ङिल्ले़ कुमनाहाॽ ने़त्तिगे़न् हिङ्मन्नो कुहिङ्वे़त् मे़बोःक्खे़आङ् मे़बोगे़रो॥ 53खे़ङ्हाॽ इःप्पुङ्हाॽलाम् लाःक्कात् मे़लःन्दे़ हे़क्क्याङ् ये़सुन् सिमे़न्लाम् याम्मो हिङे़आङ् याङ्सि खे़ङ्हाॽ सेसे ये़क्यक्को मे़बेआङ् यरिक् मनाहाॽरो निमे़धाबे़रो॥
54खे़प्मो रोमि थक्तुम्बान् नु वेॽहाॽरे़ ये़सुन् मे़गोसुर मे़युङे़॥ खे़ङ्हाॽरे़ लुप्लि थाङे़बा नु खे़प्मो पोःक्खे़बा पाःन्हाॽ मे़निसुआङ् साॽरिक् मे़गिसे़र मे़अःक्ते़, “से़क्खासाङ् कन् मनान् निङ्वाॽफुसाए वये़रे़त्छ॥”
55खे़प्मो यरिक् मे़न्छुमाहाॽ माःङ्घालाम् ओमइ मे़ये़बे़॥ खे़ङ्हाॽरे़ग ये़सुन् गालिललाम्मे कुसे़वा चोःक्से़ मे़दिम्दुर मे़द्ये़आङ् मे़वये़रो॥ 56खे़प्मो के़वाॽमाहाॽओ मरियम मग्दलिनि, याकुब नु युसुफरे़ कुम्मा मरियम, हे़क्क्याङ् जब्दियारे़ कुमेत् (याकुब नु युहुन्नारे़ कुम्मा) मे़वये़रो॥
ये़सुन् इःप्पुङ्ङो मे़ने़स्सुॽ
(मर्कु १५:४२-४७; लुका २३:५०-५६; युहु १९:३८-४२)
57हे़क्क्याङ् युःन्छिक् पोःक्खे़र पत्छे़ल्ले़ आरिमाथिया पाङ्जुम्बा युसुफ मे़प्मनाबा याङ्साकुन्धेसाबा मनान् त्ये़॥ खुने़ॽआङ् ये़सुरे़ कुहुॽसाम्बा पोःक्खे़आङ् वये़रो॥ 58खे़न् पिलातसरो पेआङ् ये़सुरे़ कुधक्किन् नाःक्तु, हे़क्क्याङ् पिलातसरे़आङ् खे़न् मे़बिरुर फाॽआङ् थक्सुबाहाॽ इङ्जाङ् पिरुसिरो॥ 59ये़सुरे़ कुधक्किन् युसुफरे़ तेॽरुआङ् नुबा चेदेःत्तिल्ले़ कित्तु, 60हे़क्क्याङ् आबाङे कुलागि लुङ्ङो खोःम्मनाबा कुसङ् इःप्पुङ्ङो ने़स्सुरो॥ हे़क्क्याङ् इःप्पुङ्ङिल्ले़ कुमुराओ लाःक्कात्लाम् यम्बा लुङ्ङिल्ले़ थेःक्तुधःआङ् नुःक्खे़ पेरो॥ 61मरियम मग्दलिनिःन् नु वेॽसमा मरियम्मिल्ले़ खे़न् निःत्ताङ्नुए ओमे़त्ते़त्छुर युङे़त्छि॥
62हे़क्क्याङ् कुदाःन्दिक्मा यहुदि चोःक्युम्भो तङ्नाम्रे़न् थिक्सिगेक्पा ये़न्नो, तुम्निङ्वाॽफुसाम्बाहाॽ नु फरिसिहाॽ पिलातसरो मे़बेआङ् 63अक्खे मे़मे़त्तु, “आदाङ्बे, खे़न् इङ्ले़क्पे़न् कुहिङ्वे़त् वये़ल्ले़ ‘इङ्गाॽ सिआबा सुम्ये़न्नो याम्मो कुहिङ्वे़त् पोङ्ङारो’ लॽरिक् पाःत्तुबा पाःन्निन् निङ्वाॽ इःप्मनारो॥ 64खे़ल्ले़चोगुल्ले़ आदाङ्बारे़ सुम्ये़न् थारिक् सिङ्सिङ्ङाङ् कुःइप्पुङ्ङिन् कोमा पाङ्घे़से़ॽओ॥ मेःन्ने फाॽग्र कुहुॽसाम्बाहाॽ से़न्दिक् मे़दाआङ् कुधक्किन् मे़घुःत्तु मे़देॽरुॽ, हे़क्क्याङ् ‘सिमे़न्लाम् कुहिङ्वे़त् पोःक्खे़आङ् वाॽ’ लॽरिक् मनाहाॽ मे़मे़त्तुसिॽरो॥ कन् पाःन्निङ्ग तगिसमा इङ्ले़क्किन्नुःल्ले़आङ् साॽरिक् ताप्फे़ःम्बा पोङ्लो॥”
65हे़क्केःल्ले़ पिलातसरे़ खे़ङ्हाॽ मे़त्तुसि, “इःप्पुङ् के़गोबा थक्सुबाहाॽ तेॽरे़म्सिम्मे़ॽआङ् खिनिॽ सुक्सुक् खे़न् इःप्पुङ्ङिन् कोसे़म्मे़ॽ॥” 66हे़क्केःल्ले़ खे़ङ्हाॽ मे़बेआङ् इःप्पुङ्ङिल्ले़ कुमुराओबा लुङ्ङो एःप्साप् मे़युक्तुआङ् मनाहाॽरे़ मे़न्हन्दुन्ल फाॽआङ् थक्सुबाहाॽ खे़प्मो कोमा मे़बाङ्घुसिरो॥
Currently Selected:
मत्ति 27: LIF
Highlight
Share
Compare
Copy
Want to have your highlights saved across all your devices? Sign up or sign in
© 2009, 2023, Wycliffe Bible Translators, Inc. All rights reserved.
