San Marcos 12
12
Cuento yóꞌo ndáto̱ꞌon xa̱ꞌa̱ ni̱vi na o̱n váꞌa na táti ñoꞌo̱ no̱o̱ yóo tón uva
(Mt. 21:33-46; Lc. 20:9-19)
1Ta ki̱xáꞌá ta̱Jesús káꞌa̱n ra xíꞌin na, nda̱to̱ꞌon ra ñii cuento ña sanáꞌa ra na, káchí ra saá:
―Saá ndo̱ꞌo ñii ta̱a, na̱taan ra tón uva. Ta ki̱sa va̱ꞌa ra ñii na̱ma̱ xi̱no nduu ña ndiꞌi no̱o̱ ñoꞌo̱ no̱o̱ na̱taan ra tón uva. Ta xa̱ta ra no̱o̱ ñoꞌo̱ ta ki̱sa va̱ꞌa ra ñii no̱o̱ koꞌon nduta̱ tíuva, ta ki̱sa va̱ꞌa ra ñii torre no̱o̱ kundo̱o ni̱vi kundaa na tón uva yóꞌo. Ta saá sa̱tati ra ñoꞌo̱ ra xíꞌin tón uva inka̱ ni̱vi, ta ke̱e ra kua̱ꞌa̱n ra inka̱ ñoo xíká ní. 2Ta ki̱xaa̱ yatin ki̱vi̱ ña kaꞌnda na tíuva yóꞌo, ta ta̱ xíꞌin yito̱n tón uva ti̱ꞌví ra ñii ta̱mozo ra kua̱ꞌa̱n ra nakiꞌin ra sava tíuva ña kuu yaꞌvi ra. 3Ta ni̱vi na táti ñoꞌo̱ no̱o̱ yóo tón uva ti̱in na ta̱mozo yóꞌo, ta ka̱ni ní na ra, ni̱‑xiin na taxi na rí ndaꞌa̱ ra, ta saá ndi̱kó vi̱chí ra kua̱noꞌo̱ ra. 4Ta ta̱a ta̱ xíꞌin yito̱n tón uva tuku ti̱ꞌví ra inka̱ ta̱a kua̱ꞌa̱n ra nakiꞌin ra tíuva. Ta ko̱on na yu̱u̱ ra, ta̱ꞌví na si̱ni̱ ra, ta sa̱kukaꞌan na no̱o̱ ra, ta ta̱xin na ra ndikó ra kua̱noꞌo̱ ra veꞌe ta̱patrón. 5Ta ta̱a ta̱ xíꞌin yito̱n tón uva tuku ti̱ꞌví ra inka̱ ta̱mozo kua̱ꞌa̱n ra, ta xa̱ꞌni na ta̱yóꞌo. Ta saá ti̱ꞌví tuku ra kua̱ꞌa̱ ní namozo kua̱ꞌa̱n na, ta ka̱ni ní na sava nayóꞌo, ta xa̱ꞌni na sava nayóꞌo.
6’Ta saá o̱n ko̱ó ka̱ inka̱ na kúchiño tiꞌví ra ko̱ꞌo̱n, ta ni̱ndo̱o ñii ta̱a ta̱ kúu sa̱ꞌya mi̱i ra, ta kíꞌvi ní ini ra xíni ra sa̱ꞌya ra yóꞌo. Ta saá ti̱ꞌví ra sa̱ꞌya ra kua̱ꞌa̱n ra no̱o̱ ni̱vi na táti ñoꞌo̱, chi xa̱ni ini ra: “Ndixa kasa to̱ꞌó na sa̱ꞌya mi̱i yó”, káꞌán ra. 7Ta na táti ñoꞌo̱ xi̱ni na kíxaa̱ ta̱loꞌo sa̱ꞌya ra, ta ni̱ka̱ꞌa̱n na xíꞌin táꞌan na, káchí na saá: “Ta̱kaa̱ kúu sa̱ꞌya ta̱ na̱taan tón uva, ta sa̱ꞌya ra yóꞌo kúu ta̱ nakiꞌin ñakuíká xíꞌin ñoꞌo̱ yóꞌo táná kivi̱ yivá ra. Naꞌa ndó ná koꞌyo̱ kaꞌni yó ra, ta kindo̱o yó xíꞌin ndiꞌi ñakuíká ra”, káchí na. 8Ta saá ti̱in na ra, ta xa̱ꞌni na ra, ta sa̱kana na yi̱kí ko̱ñu ra nda̱ sa̱ta̱ na̱ma̱ ña xi̱no nduu no̱o̱ yóo tón uva. Saá ndi̱ꞌi cuento yóꞌo ―káchí ta̱Jesús.
9Ta ta̱Jesús ni̱ka̱ꞌa̱n ra xíꞌin ni̱vi na xi̱ni̱ so̱ꞌo cuento yóꞌo:
―¿Vitin yukía̱ keꞌé ta̱a ta̱ xíꞌin yito̱n tón uva? Káꞌa̱n i̱ xíꞌin ndó, ndikó ra naxaa̱ ra, ta sandiꞌi ra xa̱ꞌa̱ ni̱vi na táti ñoꞌo̱ ra. Ta tuku satati ra ñoꞌo̱ ra inka̱ ni̱vi.
10’¿Án o̱n vása ní‑kaꞌvi ndó to̱ꞌon Ndios, ña káchí saá?:
Yóo yu̱u̱ ña ni̱‑xiin ni̱vi na kísa va̱ꞌa veꞌe koni̱ ñóꞌó na,
ta mi̱i yu̱u̱ yóꞌo ndu̱u ña yu̱u̱ ñano̱ó nákaa̱ xa̱ꞌa̱ veꞌe.
11Ndios kúu ta̱ ki̱sa ndivi saá, ña̱ꞌa livi ní kúu ña ke̱ꞌé Ndios,
ta mi̱i yó nákaꞌnda ini yó xíni yó ñayóꞌo, káchí ni̱vi,
káchí to̱ꞌon Ndios ―káchí ta̱Jesús xíꞌin na.
12Ta saá xa̱ni si̱ni̱ na ndúkú na ndasaá koo tiin ñaꞌá na, chi ku̱nda̱a̱ ini na cuento ña ni̱ka̱ꞌa̱n ta̱Jesús ndí káꞌa̱n ña xa̱ꞌa̱ na. Ta ni̱‑kuchiño tiin na ra, chi yíꞌví na ko̱to̱ saa̱ ni̱vi na ndóo yóꞌo. Ta saá ke̱e na kua̱ꞌa̱n na.
Ñayóꞌo káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ ña cháꞌvi ni̱vi kota ndaꞌa̱ nagobierno
(Mt. 22:15-22; Lc. 20:20-26)
13Ta ti̱ꞌví na sava nafariseo xíꞌin na ndíko̱n partido ta̱Herodes kua̱ꞌa̱n na no̱o̱ ta̱Jesús ña sati̱ví na ñii to̱ꞌon ka̱ꞌa̱n ta̱Jesús. 14Ta ki̱xaa̱ na no̱o̱ ta̱Jesús, ta ni̱ka̱ꞌa̱n na siꞌa xíꞌin ra:
―Tata maestro, xíni̱ ndi̱ yóꞌó kúu ún ta̱a ta̱ káꞌa̱n ñanda̱a̱, ta o̱n vása ndíꞌi ini ún ña káꞌa̱n ni̱vi xa̱ꞌa̱ ña sánáꞌa ún, ta o̱n vása náka̱xin ún ni̱vi, ta ñii ki̱ꞌva káꞌa̱n ún xíꞌin ndiꞌi na. Sánáꞌa ún ñanda̱a̱ xa̱ꞌa̱ yichi̱ Ndios. Ta vitin kóni ndi̱ nda̱ka̱ to̱ꞌon ndi̱ yóꞌó, ¿án va̱ꞌa chaꞌvi yó kota no̱o̱ ta̱rey César ñoo Roma? ¿Án o̱n váꞌa chaꞌvi yó ña? ―káchí na xíꞌin ra.
15Ta ta̱Jesús kúnda̱a̱ ini ra ndí na o̱vi̱ yuꞌu̱ kúu na, kóni na koto ndoso na ra, ta ni̱ka̱ꞌa̱n ra xíꞌin na:
―¿Nda̱chun kóni ndó koto ndoso ndó yi̱ꞌi̱? Taxi ndó ñii si̱ꞌún ná koto i̱ no̱o̱ ña.
16Ta ta̱xi na ñii si̱ꞌún ndaꞌa̱ ra, ta xíto ra ña, ta ni̱nda̱ka̱ to̱ꞌon ra na:
―¿Yo na̱ꞌná, ta yo ki̱vi̱ kúu ña yóo no̱o̱ si̱ꞌún yóꞌo?
Ta nda̱kuii̱n na:
―Si̱ꞌún yóꞌo kómí ña na̱ꞌná xíꞌin ki̱vi̱ ta̱rey César ―káchí na.
17Ta ni̱ka̱ꞌa̱n ta̱Jesús xíꞌin na:
―Taxi ndó ndaꞌa̱ ta̱rey César ña kúu kuenda ra, ta taxi ndó ndaꞌa̱ Ndios ña kúu kuenda Ndios ―káchí ta̱Jesús xíꞌin na.
Ta na̱kaꞌnda ní ini na chi va̱ꞌa ní ni̱ka̱ꞌa̱n ra.
Ñayóꞌo káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ ni̱vi ni̱xiꞌi̱ ta na̱taku̱ na
(Mt. 22:23-33; Lc. 20:27-40)
18Nasaduceo ki̱xaa̱ na no̱o̱ ta̱Jesús. Nasaduceo yóꞌo kúu na nanáꞌno na sánáꞌa ta káꞌa̱n na ndí na ni̱xiꞌi̱ o̱n vása nataku̱ ka̱ na. Ta ni̱nda̱ka̱ to̱ꞌon na ta̱Jesús:
19―Tata maestro, nda̱yí Ndios ña ni̱taa ta̱Moisés, káchí ña saá: “Tá ñii ta̱a ni̱xiꞌi̱ ra, ta o̱n ko̱ó sa̱ꞌya ra ní‑xiyo xíꞌin ñásíꞌí ra, ta ñani ra xíni̱ ñóꞌó tonda̱ꞌa̱ ra xíꞌin ñá ni̱ndo̱o yóꞌo, ña kivi koo sa̱ꞌya na. Nda̱tán koo sa̱ꞌya ta̱ ni̱xiꞌi̱, saá koo sa̱ꞌya nayóꞌo”, káchí nda̱yí ña ni̱taa ta̱Moisés. 20Ta, ¿yukía̱ káchí yóꞌó xa̱ꞌa̱ ñayóꞌo? Chi saá ndo̱ꞌo ta̱a, u̱xa̱ ñani kúu ra. Ta̱no̱ó to̱nda̱ꞌa̱ ra xíꞌin ñii ñaꞌa̱, ta ni̱xiꞌi̱ ra, ta o̱n ko̱ó sa̱ꞌya na ní‑xiyo. 21Ta ñani ra ta̱o̱vi̱ to̱nda̱ꞌa̱ ra xíꞌin ñáñaꞌa̱ yóꞌo, ta ni̱xiꞌi̱ ra, ta o̱n ko̱ó sa̱ꞌya na ní‑xiyo. Ta ñani ra ta̱u̱ni̱ to̱nda̱ꞌa̱ ra xíꞌin ñáñaꞌa̱ yóꞌo. Ñii ki̱ꞌva ndo̱ꞌo ta̱no̱ó xíꞌin ta̱o̱vi̱, saá ndo̱ꞌo ta̱u̱ni̱ yóꞌo, ni̱xiꞌi̱ ra, ta o̱n ko̱ó sa̱ꞌya na ní‑xiyo. 22Ta ñani ra ta̱ko̱mi̱ to̱nda̱ꞌa̱ ra xíꞌin ñáñaꞌa̱ yóꞌo, ta ni̱xiꞌi̱ ra, ta o̱n ko̱ó sa̱ꞌya na. Ta ñani ra ta̱o̱ꞌo̱n to̱nda̱ꞌa̱ ra xíꞌin ñáñaꞌa̱ yóꞌo, ta ni̱xiꞌi̱ ra, ta o̱n ko̱ó sa̱ꞌya na. Ta ñani ra ta̱i̱ño̱ to̱nda̱ꞌa̱ ra xíꞌin ñáñaꞌa̱ yóꞌo, ta ni̱xiꞌi̱ ra, ta o̱n ko̱ó sa̱ꞌya na. Ta ñani ra ta̱u̱xa̱ to̱nda̱ꞌa̱ ra xíꞌin ñáñaꞌa̱ yóꞌo, ta ni̱xiꞌi̱ ra, ta o̱n ko̱ó sa̱ꞌya na. Ta saá ni̱xiꞌi̱ mi̱i ñáñaꞌa̱ yóꞌo. 23Ta ki̱vi̱ nataku̱ ndiꞌi na ni̱xiꞌi̱, ¿yukú ta̱a kuu yii̱ ñáñaꞌa̱ yóꞌo?, chi ndiꞌi ta̱a u̱xa̱ ñani ni̱xi̱yo ra xíꞌin ñá ―káchí na xíꞌin ta̱Jesús.
24Ta nda̱kuii̱n ta̱Jesús, káchí ra saá xíꞌin na:
―Sándáꞌví xíꞌin mi̱i ndó, chi naa ní ini ndó, o̱n vása kúnda̱a̱ ini ndó ña káꞌa̱n to̱ꞌon Ndios, ni o̱n vása kúnda̱a̱ ini ndó ña kúu ndee̱ Ndios. 25Saá chi ki̱vi̱ nataku̱ na ni̱xiꞌi̱, o̱n vása tonda̱ꞌa̱ ka̱ na ñoyívi ni̱no, ni o̱n vása taxi na sa̱ꞌya na tonda̱ꞌa̱ na xíꞌin inka̱ ni̱vi. Nda̱tán yóo naángel ñoyívi ni̱no, saá koo ni̱vi na kundo̱o xíꞌin Ndios. 26Xa̱ꞌa̱ ña nataku̱ na ni̱xiꞌi̱, ¿án o̱n vása ní‑kaꞌvi ndó yukía̱ ni̱ka̱ꞌa̱n Ndios xíꞌin ta̱Moisés xi̱na̱ꞌá, ki̱vi̱ xi̱ni ra yito̱n ñiño̱ xíxi̱ nó? Ka̱chí ra saá: “Yi̱ꞌi̱ kúu Ndios, ta ta̱Abraham, ta̱Isaac, xíꞌin ta̱Jacob kísa to̱ꞌó ra yi̱ꞌi̱ vitin”, ka̱chí Ndios. 27Ta xíꞌin to̱ꞌon yóꞌo kúnda̱a̱ ini yó ndí táku̱ ka̱ xi̱i̱ síkuá yó yóꞌo, chi na ndixa ni̱xiꞌi̱ o̱n kuchiño na kasa to̱ꞌó na Ndios. Sána ini ndó chi o̱n vása kúnda̱a̱ ini ndó ndí ni̱vi na ni̱xiꞌi̱ tuku nataku̱ na ―káchí ta̱Jesús xíꞌin nasaduceo.
Ñayóꞌo káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ nda̱yí ña xíni̱ ñóꞌó ní ka̱ no̱o̱ inka̱ nda̱yí
(Mt. 22:34-40)
28Ñii ta̱a ta̱ sánáꞌa nda̱yí Ndios ki̱xaa̱ ra xi̱ni̱ so̱ꞌo ra ña ni̱ka̱ꞌa̱n táꞌan na. Ta ku̱nda̱a̱ ini ra va̱ꞌa ní nda̱kuii̱n ta̱Jesús yuꞌu̱ na, ta saá ni̱nda̱ka̱ to̱ꞌon ra ta̱Jesús:
―Tata, ¿ndá nda̱yí Ndios kúu ña xíni̱ ñóꞌó ní ka̱ no̱o̱ ndiꞌi inka̱ nda̱yí?
29Ta nda̱kuii̱n ta̱Jesús:
―Nda̱yí ña xíni̱ ñóꞌó ní ka̱ kúu ñayóꞌo: “Koni̱ so̱ꞌo ndó, naIsrael, Ndios Yivá yó kúu ñii la̱á Ndios. 30Kukiꞌvi ini ndó koni ndó Ndios xíꞌin ndiꞌi níma̱ ndó, xíꞌin ndiꞌi ini ndó, xíꞌin ndiꞌi si̱ni̱ ndó, xíꞌin ndiꞌi ndee̱ ndó.” Ñayóꞌo kúu nda̱yí ñano̱ó, ña xíni̱ ñóꞌó ní ka̱. 31Nda̱tán sánáꞌa nda̱yí ñano̱ó, saá sánáꞌa nda̱yí ñao̱vi̱, káchí ña saá: “Ñii ki̱ꞌva nda̱tán kíꞌvi ini ndó xíni ndó xíꞌin mi̱i ndó, saá kukiꞌvi ini ndó koni ndó natáꞌan ndó.” O̱n ko̱ó ka̱ inka̱ nda̱yí ña ndáya̱ꞌví ní ka̱ no̱o̱ o̱vi̱ nda̱yí yóꞌo ―káchí ta̱Jesús.
32Ta ta̱ sánáꞌa nda̱yí Ndios ni̱ka̱ꞌa̱n ra:
―Va̱ꞌa ní káꞌa̱n ún, Tata Maestro. Ñanda̱a̱ káꞌa̱n ún yóo ñii la̱á Ndios, ta o̱n ko̱ó ka̱ inka̱ Ndios. 33Ña kukiꞌvi ini yó koni yó Yivá yó Ndios xíꞌin ndiꞌi níma̱ yó, xíꞌin ndiꞌi si̱ni̱ yó, xíꞌin ndiꞌi ini yó, xíꞌin ndiꞌi ndee̱ yó, ta ña kukiꞌvi ini yó koni yó natáꞌan yó nda̱tán kíꞌvi ini yó xíni yó xíꞌin mi̱i yó kúu ña ndáya̱ꞌví ní ka̱ no̱o̱ ndiꞌi ña so̱ko̱ yó xíꞌin ña kaꞌmi yó no̱o̱ na̱ma̱ yi̱i̱ veꞌe Ndios ―káchí ta̱ sánáꞌa nda̱yí.
34Tá ta̱Jesús xi̱ni̱ so̱ꞌo ra va̱ꞌa ní ndíchí ni̱ka̱ꞌa̱n ta̱ sánáꞌa nda̱yí, ta káchí ra saá xíꞌin ra:
―Yatin ní yóo ún ña ki̱ꞌvi ún yichi̱ no̱o̱ xáꞌnda chiño Ndios.
Ta saá nda̱ ñii ni̱vi ni̱‑xiin ka̱ na nda̱ka̱ to̱ꞌon na ra ña koto ndoso ñaꞌá na.
Ñayóꞌo káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ yu kúu naveꞌe Cristo
(Mt. 22:41-46; Lc. 20:41-44)
35Ta ta̱Jesús sa̱náꞌa ra ni̱vi yéꞌé veꞌe ño̱ꞌo káꞌno, ta káchí ra saá xíꞌin na:
―¿Nda̱chun na sánáꞌa nda̱yí Ndios ña ni̱taa ta̱Moisés xi̱na̱ꞌá káchí na ndí Cristo, ta̱ tiꞌví Ndios saka̱ku ra ni̱vi, kuu ñii sa̱ꞌya ñani síkuá ta̱rey David? 36Chi Níma̱ Ndios ni̱ka̱ꞌa̱n ini ta̱David, ta ni̱taa ra to̱ꞌon yóꞌo, ña káchí saá:
Ndios ni̱ka̱ꞌa̱n ra xíꞌin ta̱Káꞌno no̱o̱ i̱:
“Koo ún xíꞌin i̱ sii̱n kuaꞌá i̱ no̱o̱ táyi̱ tón to̱ꞌó yóꞌo,
ta̱nda̱ ki̱vi̱ taxi i̱ ko̱yo ndiꞌi na káni táꞌan xíꞌin ún ti̱xin xa̱ꞌa̱ ún”, ka̱chí Ndios,
ni̱taa ta̱David xi̱na̱ꞌá. 37Xíꞌin to̱ꞌon yóꞌo ta̱David ka̱chí ra Cristo kúu ta̱Káꞌno no̱o̱ ra. Ta, ¿mí kúchiño kúu Cristo sa̱ꞌya ñani síkuá ta̱David? ―káchí ta̱Jesús xíꞌin na.
Ta kua̱ꞌa̱ ní ni̱vi ndóo yóꞌo, ta kúsii̱ ní ini na xíni̱ so̱ꞌo na ña ni̱ka̱ꞌa̱n ra.
Ñayóꞌo káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ ta̱Jesús ki̱vi̱ chi̱kaa̱ ra kua̱chi sa̱ta̱ na sánáꞌa nda̱yí Ndios
(Mt. 23:1-36; Lc. 11:37-54; 20:45-47)
38Ta ta̱Jesús sa̱náꞌa ka̱ ra na, káchí ra saá:
―Koto va̱ꞌa ndó o̱n kundiko̱n ndó yichi̱ ni̱vi na sánáꞌa nda̱yí Ndios, chi kuiti káꞌvi na nda̱yí ta o̱n vása kasa ndivi na ña. Kísa káꞌno xíꞌin mi̱i na, kúsii̱ ní ini na kundixin na tiko̱to̱ va̱ꞌa, ta kua̱ꞌa̱n va̱xi na no̱o̱ ni̱vi ña koto ñaꞌá na. Ta xíka na no̱yáꞌvi, ta kóni na ña kasa to̱ꞌó ní ni̱vi na, 39ta kútoo ní na kundo̱o na táyi̱ tón náꞌno tón to̱ꞌó tón yóo veꞌe ño̱ꞌo sinagoga. Ta no̱o̱ yóo viko̱ xíxi, ndúkú na kundo̱o na no̱o̱ táyi̱ náꞌno tón to̱ꞌó. 40Ta kéꞌé na ña o̱n váꞌa, chi kíndaa na veꞌe náñaꞌa̱ ná ni̱xiꞌi̱ yii̱. Ta ndi̱ꞌi ke̱ꞌé na saá ta xíꞌin ñavatá ini na, xáꞌa̱n na veꞌe ño̱ꞌo sinagoga, ta naꞌá ní káꞌa̱n na xíꞌin Ndios. Kéꞌé na saá xa̱ꞌa̱ ña kóni na kani si̱ni̱ ni̱vi ndí nayóꞌo kúu nava̱ꞌa ní no̱o̱ Ndios. Ta xa̱ꞌa̱ ña o̱n váꞌa kéꞌé na, Ndios saxo̱ꞌvi̱ ka̱ ra nayóꞌo no̱o̱ inka̱ ni̱vi ―káchí ta̱Jesús xíꞌin na.
Ñayóꞌo káꞌa̱n xa̱ꞌa̱ si̱ꞌún ña ni̱so̱ko̱ ñii ñaꞌa̱ ñá ni̱xiꞌi̱ yii̱
(Lc. 21:1-4)
41Ta saá xi̱koo ta̱Jesús yéꞌé veꞌe ño̱ꞌo káꞌno, yatin no̱o̱ ñíndichi caja ña ñóꞌo si̱ꞌún xa̱ꞌa̱ Ndios. Ta xi̱to ra ni̱vi táan na si̱ꞌún ini caja. Ta nakuíká táan na kua̱ꞌa̱ ní si̱ꞌún ini caja yóꞌo. 42Ta ki̱xaa̱ ñii ñaꞌa̱ ndáꞌví ñá ni̱xiꞌi̱ yii̱, táan ñá o̱vi̱ si̱ꞌún kuálí ini caja, ta loꞌo ní ndáka̱ si̱ꞌún yóꞌo. 43Ta ta̱Jesús ka̱na ra u̱xu̱ o̱vi̱ naxíka xíꞌin ra va̱xi na no̱o̱ ra, ta ni̱ka̱ꞌa̱n ra xíꞌin na:
―Ndixa káꞌa̱n i̱ xíꞌin ndó, ñándáꞌví yóꞌo ta̱xi ñá víꞌí ka̱ si̱ꞌún no̱o̱ ña ta̱xi nakuíká, 44chi nakuíká, vará ta̱xi na kua̱ꞌa̱ ní si̱ꞌún, ta ki̱ndo̱o víꞌí ka̱ ña ndaꞌa̱ mi̱i na. Ta ñándáꞌví yóꞌo, vará loꞌo ní si̱ꞌún níꞌi ñá, ta ta̱xi ndiꞌi ñá si̱ꞌún ña kómí ñá, ta saá sa̱ndakoo ñá ndiꞌi ña xíni̱ ñóꞌó ñá ―káchí ta̱Jesús xíꞌin na.
Currently Selected:
San Marcos 12: mim
Highlight
Share
Copy
Want to have your highlights saved across all your devices? Sign up or sign in
© 2019, Wycliffe Bible Translators, Inc. All rights reserved.